تارنمای فرهنگی مهرگان




بررسی و مطالعه چهار نمونه سفال زرین فام در آرشیو موزه بوعلی سینا همدان(بخش دوم)

بخش : باستان شناسی

تصویر موجود نمی باشد

ماه : بهمن

2082 :تعداد بازدید

فایل ضمیمه



تارنمای فرهنگی مهرگان گروه باستان شناسی- سما احسنی فخر

 


(بخش دوم)


ظرف شماره 2: تنگ ؛ بدنه کروی ، پایه مقعر نسبتا بلند، دهانه و دسته ظرف شکسته واز بین رفته است وضعیت ظرف: دهانه ودسته شکسته وکسر دارد.، خمیر گل سنگی با تکنیک زرین فام؛ تزیینات: بدنه ظرف به پنج قسمت تقسیم شده است در قسمت گلوی تنگ کتیبه ای به خط شکسته تعلیق که بیشتر قسمت های آن از بین رفته کتیبه دوم نیز بطور کامل از بین رفته در قسمت سوم ظرف نقوش اسلیمی به رنگ قهوه ای بر بدنه ظرف نقش بسته ودر زیر این نقوش کتیبه ای به خط تعلیق دور بدنه ظرف را می پوشاند ودر قسمت انتهایی نیز بدنه با نقوش دایره مانند وپرانتزی در سه ردیف نقش بسته است. محل نگهداری آن  مخزن موزه بوعلی سینا همدان ( شماره اموال : 2197 ) ، محل کشف شهرستان همدان ،وتاریخ کشف 1384 هـ ش می باشد . موزه  تاریخی برابر با قرن ششم هجری قمری را در نظر گرفته است . ارتفاع  این کوزه 20سانتی متر و  قطردهانه : 8/1 میلی متر است .

14...jpg14..jpgf.jpg   

ظرف به نظر کوزه یا تنگ می آید که نقوش آن اغلب زایل شده است. نقش روی شانه و دو نوار کتیبه ناخوانا و نامشخص است ولی نقوش روی بدنه حلقه هایی با سه برگ داخلی هستند که دور تا دور بدنه را گرفته اند که برای نخستین بار توسط اتینگهاوزن به عنوان ویژگی سبک کاشان شناسایی شد .  واتسون نقش نیم نخل ها(و گاه با پرندگان) در زمینه اصلی ظرف را یکی از شاخص ترین ویژگی های سبک کاشان می داند(واتسون،1382، 117)پوپ نیز این طرح برگ ها را جز آرایه های گیاهی تخیلی و مربوط به ظروف سفالی سده های پنجم تا هفتم هـ.ق می داند(پوپ، 1387، 3139) و مشابه نمونه ی مجموعه خلیلی است که هر دو مربوط به کاشان در قرن هفتم هـ.ق هستند و البته مشابه نقش برگ هایی است که در نمونه موزه بروکلین بر روی لباس زنان دیده می شود. انتهای ظرف نیز همان گونه که در نمونه موزه بروکلین  اشاره شد، در انتهای اکثر ظروف کاشان دیده می شود. دو نوار کتیبه نیز به نظر به قلم شکسته تعلیق است که مربوط به قرن هفتم هـ .ق است.  نقوش پرانتزی شکل نیز با نمونه های گالری فریر وساکلر، مجموعه خلیلی موزه ملی کویت که همگی مربوط به کاشان است قابل مقایسه می باشد .رنگ در این ظرف زرد مایل به قهوه ای است که همان طور که در ظرف شماره 1 اشاره شد به اعتقاد فهرواری در نمونه های کاشان رنگ­ها اغلب درخشنده و شامل زرد، طلایی _زرد، زرد مایل به قهوه­ای و زرد مایل به سبز هستند .  ظرف  مورد نظر دارای  دسته و آبریز بوده که هر دو شکسته و فقط بر روی قسمتی از شانه ظرف ته دسته باقی مانده که بر این اساس می توان گفت احتمالاً تنگ بوده که مانند نمونه گالری فریر و ساکلر  است و یا مانند نمونه های موزه هنری توکیوصراحی باشد. دو تا از این نمونه ها مربوط به کاشان و هر سه نیز از قرن ششم و هفتم هـ.ق هستند. با توجه به این ویژگی ها این ظرف را می توان به کاشان در قرن هفتم هـ.ق نسبت دهیم و از آنجایی که در برخی نقوش مشابه نمونه موزه بروکلین   است، می توان خود دلیلی باشد بر اینکه در یک مرکز واحد ساخته شده اند.

 

 

 

ردیف

تکنیک

انتساب(محل احتمالی ساخت)

تاریخ

منبع(موزه / کتاب)

شماره (موزه / کتاب)

وجه تشابه

تصویر

1

تزیینات قهوه ای بر مینا

ایران

قرن ششم و هفتم هـ.ق

موزه هنری توکیو

190

شکل

 

2

زرین فام

ایران احتمالا ری

اواخر قرن ششم هـ . ق

Freer and Sackler Gallery

F1987.145

شکل ، نقوش زنجیره ای  و گیاهی دور ظرف

3

تزیینات مشبک سیاه و آبی

کاشان

قرن هفتم هـ.ق

Freer and Sackler Gallery

F1965.14

شکل

4

زرین فام

کاشان

قرن ششم ه.ق

موزه ملی کویت

O.18

نقش زنجیره ای پایین ظرف

Description: G:\DCIM\100___01\IMG_4870.JPG

5

زرین فام

کاشان

اوایل قرن هفتم هـ.ق

موزه رضا عباسی

1595

نقش زنجیره ای پایین ظرف

6

زرین فام

کاشان

قرن هفتم ه.ق

Brooklyn Museum

76.4

نقش زنجیره ای و گیاهی

Description: image

7

زرین

فام

 

کاشان

قرن هفتم هـ.ق

Curatola, 2006,

 

101

نقش گیاهی

8

زرین فام

 

کاشان

قرن هفتم هـ.ق

 

Freer and Sackler Gallery

 

S1987.958

نقش زنجیره ای پایین ظرف

9

زرین فام

کاشان

اوایل قرن هفتم هـ.ق

مجموعه خلیلی

278

نقش زنجیره ای پایین ظرف وکتیبه دور بدنه

 

ظرف شماره 3:  بشقاب ؛  ظرف مخروطی شکل با لبه به خارج برگشته ، بدنه صاف،پایه کوتاه مقعر، وضعیت ظرف: وصالی شده ومرمت شده؛ خمیرگل سنگی با تکنیک زرین فام ، تزیینات : داخل ظرف بر بدنه ،لبه وکف نقوش اسلیمی بصورت پر با رنگ قهوه ای نقاشی شده اند . محل نگهداری مخزن موزه بوعلی سینا همدان( شماره اموال : 2023)و، محل کشف آن شهرستان همدان و تاریخ کشف 1384 ه.ش می باشد . موزه، تاریخی برابر با دوره سلجوقی را در نظر گرفته است .ارتفاع آن 02/4 سانتی متر و قطردهانه : 5/24 سانتی متر است.

 

تقریباً نیمی از ظرف مرمت شده که این بررسی ظرف را کمی دچار مشکل می کند، به خصوص تشخیص نقش کف ظرف را. داخل این ظرف به نظر می آید با خطوط موازی به یازده قسمت تقسیم شده است. نقوش بین هر دو خط موازی، به صورت شاخ و برگ های نوک تیز هستند که این از ویژگی های کاشان است(نیستانی_روح فر، 1389، 117). کف ظرف نیز احتمال دارد نقش حیوانی وبیرون ظرف بدون نقش است.

 12.jpg    12.jpg     d.jpg

مورگان عقیده دارد که در فاز اول زرین فام های کاشان یا همان سبک یادمانی، پیکره ها بزرگ و نقوش اسلیمی، حاشیه ها و پانل هایی از نخلک و نقوش پیچیده و از اشکال ظروف در این فاز، قاب های مسطحی از نوع شکل ظروف زرین فام مصراست که این ویژگی ها در این ظرف دیده می شود(مورگان، 1384، 141). در یک نگاه ظرف از نظر نقش و ترکیب بندی مشابه نمونه مجموعه خلیلی  است که مربوط به این سبک از کاشان در قرن ششم هـ.ق است و با نمونه های  موزه ملی کویت   نیز از نظر نقش مشابه است و از نظر شکل مشابه نمونه موزه رضا عباسی  و موزه ملی کویت است .

بر روی لبه ظرف نقوشی وجود دارد که خطوط در بافته یا زنجیره ای و یا چیزی شبیه کتیبه باشد که در آن ها نفوذ رنگ قرمز را که بر اثر پخت در برخی قسمت ها به مقدار کمی پخش شده دیده می شود البته در بین نقوش بدنه نیز این رنگ در برخی قسمت ها دیده می شود.رنگ های داخل ظرف علاوه بر این زرد مایل به زیتونی و بیرون ظرف قهوه ای است که همان گونه که در ظروف موزه رضا عباسی و موزه ملی کویت   اشاره شد این رنگ ها در نمونه های کاشان دیده می شود. با توجه به مطالعه بر روی این ظرف، آن را  مربوط به سبک یادبودی کاشان در قرن ششم هـ.ق نسبت می دهیم.

 

 

 
ردیف

تکنیک

انتساب(محل احتمالی ساخت)

تاریخ

منبع(موزه / کتاب)

شماره (موزه / کتاب)

وجه تشابه

تصویر

1

زرین فام

کاشان

قرن هفتم هـ.ق

موزه رضا عباسی

8

شکل

2

زرین فام

کاشان(یادبودی)

قرن

ششم هـ.ق

مجموعه خلیلی

244

نقش و ترکیب بندی

3

زرین فام

کاشان

قرن ششم هـ.ق

موزه ملی کویت

O.14

نقش اسلیمی

Description: C:\Users\tehran23\Desktop\P1060050 copy.jpg

4

زرین فام

کاشان

قرن ششم هـ.ق

مجموعه خلیلی

27

نقش اسلیمی

5

زرین فام

کاشان

قرن ششم هـ.ق

مجموعه خلیلی

26

نقش اسلیمی

 

ظرف شماره4: کاسه ؛ ظرف مخروطی شکل با لبه صاف ، بدنه صاف ،پایه کوتاه مقعر، وضعیت ظرف : مرمت شده ؛ خمیر گل سنگی با تکنیک زرین فام ، تزیینات : در بیرون ظرف لعابی به رنگ قهوه ای بر زمینه آبی وجود دارد ومزین به کتیبه ای به خط کوفی است داخل ظرف به هشت قسمت با خطوط قهوه ای و چهار قسمت با خطوط آبی تقسیم شده است که این چهار قسمت با نقوش اسلیمی و گیاهی تزیین شده است. محل نگهداری ظرف مخزن موزه بوعلی سینا همدان ( شماره اموال : 2020 ) ، محل کشف شهرستان همدان امام زاده زبیده خاتون و تاریخ کشف 1384 هـ.ش می باشد. تاریخ پیشنهادی موزه برابر با قرن هفتم هجری قمری است .ارتفاع آن 5/7 سانتی متر ، قطردهانه : 5/17 سانتی متر می باشد.

                                                   

این ظرف نیز مشابه ظرف قبلی است با این تفاوت که داخل ظرف به هشت قسمت با خطوط قهوه ای و چهار قسمت با خطوط آبی تقسیم شده است، تقسیم سطح داخلی ظروف به چهار، شش یا هشت قسمت با نوارهای پهن به صورت شعاعی، یکی از ویژگی های متداول کاشان است(کیانی _کریمی، 1364، 43).

   w.jpg   15....jpg  z.jpg

 الگوی آراستن شعاعی توسط نوارهای خطاطی و با مداخله نقاشی در زمینه سفیدرنگ را میسون نیز مربوط به کاشان می داند. همچنین تقسیم آرایه ها به بخش ها و اسپرهای گوناگون، در سده هفتم هـ.ق به اوج رسیده است(پوپ، 1387، 3183). نقوش حد فاصل خطوط قهوه ای رنگ مانند ظروف موزه ویکتوریا و آلبرت و موزه ملی کویت گیاهی است و با توجه به مطالب ذکر شده مربوط به کاشان است. این الگو به همراه نقوش گیاهی بین آن ها، در نمونه های مجموعه خلیلی، موزه ویکتوریا و آلبرت و گالری فریر و ساکلر  که مربوط به کاشان و اغلب قرن ششم هـ.ق هستند، دیده می شود.

بیرون ظرف نیز کتیبه ایی به خط کوفی به رنگ سیاه بر زمینه ی آبی آمده است که این نوع کتیبه بر بدنه بیرونی

 را میسون به نام کتیبه برگشته خوانده و مربوط به کاشان می داندو مشابه نمونه موزه فیتز ویلیام ، موزه ملی ایران

 و موزه بروکلین
است . ظرف از نظر شکل نیز مشابه نمونه های موزه ملی ایران (جدول12-3 :-6)  است که

 مربوط به اواخر قرن ششم و قرن هفتم هـ.ق است و در ترکیب بندی نیز علاوه بر تشابه با نمونه های موزه

ویکتوریا و آلبرت و موزه ملی کویت
گالری فریر و ساکلر به نمونه های موزه ویکتوریا و آلبرت مشابه نمونه

 موزه فیتز ویلیام
نیز مشابه است .با توجه به ویژگی های و مقایسه با نمونه های مشابه این ظرف را  می توان به

کاشان در قرون ششم و هفتم هـ.ق نسبت داد.

                                                                               

ردیف

تکنیک

انتساب(محل احتمالی ساخت)

تاریخ

منبع(موزه / کتاب)

شماره (موزه / کتاب)

وجه تشابه

تصویر

1

زرین فام

ایران

قرن ششم هـ.ق

Victoria and Albert Museum

C.24-1948

نقش، شکل و ترکیب بندی

2

زرین فام و لعاب آبی

کاشان

قرن  ششم هـ.ق

موزه ملی کویت

Cat.o.5

نقش و ترکیب بندی

3

زرین فام و لعاب آبی

کاشان

قرن ششم هـ.ق

موزه ملی کویت

Cat.o.7

نقش و ترکیب بندی

4

زرین فام

ایران

قرن ششم و هفتم هـ.ق

مجموعه خلیلی

648

نقش و ترکیب بندی

5

زرین فام

ایران

اواخر قرن ششم هـ.ق

The Fitzwilliam Museum

c. 444

1991

کتیبه بیرونی و شکل

mhtml:file://C:\Users\Fatemeh\Desktop\پایان%20نامه\m\o\8.mht!http://www-img.fitzmuseum.cam.ac.uk/img/aa/aa6/C.444-1991(4).jpg

6

نقاشی زیر لعاب شفاف

____

قرن هفتم هـ.ق

موزه ملی ایران

 

8361

کتیبه بیرونی و شکل

Description: C:\Users\Fatemeh\Desktop\پایان نامه\پ تهران(3)\rohfar\روح فر2\IMG_4288.JPG

7

نقاشی زیر لعاب

کاشان

قرن هفتم هـ.ق

Victoria and Albert Museum

C.158-1977

 

ترکیب بندی

8

 

نقاشی زیر لعاب

 

ایران

 

 

قرن هفتم هـ.ق

 

The Fitzwilliam Museum

C.105-1935

ترکیب بندی

9

زرین فام

ایران

 

 

قرن هفتم هـ.ق

 

Brooklyn Museum

12.55

کتیبه بیرون ظرف

Description: C:\Users\Fatemeh\Desktop\r.jpg

 

در پایان میتوان گفت سده های پنجم تا هشتم هـ . ق در ایران مقطع مهمی به شمار می آید و تمامی هنرها از جمله سفالگری سیر صعودی داشت . سفالگران این دوره ، در فرم و تزیینات سفال ابداعاتی انجام دادند که موجب تغییرات تاریخی و پیدایش توانایی های تازه ای در دنیای سفالگری شد . از جمله این فناوری ها تولید سفال زرین فام بود .

  ظروفی که معرفی شدند با تکنیک زرین فام ساخته شده اند و  بدون هویت و فاقد شناسنامه اصولی و علمی بودند . اما پس از بررسی و مطالعه تطبیقی  این اشیاء با نمونه های مشابه در سایر موزه ها و مجموعه ها،  مشخص شد که این چهار نمونه ظرف زرین فام  از تو لیدات کاشان می باشند . پرداخت به جزییات ، پیکره های انسانی در رنگ­هایی چون قهوه­ای تیره و روشن ، پر شدن پس زمینه سفالینه ها با شبکه ای از نقطه های ظریف، طوماری ها، مارپیچ ها ، نقوشی شبیه نقطه و خط بین دو پرانتز است که میسون آن را خط- پرانتز می داند، تقسیم سطح داخلی ظروف به چهار، شش یا هشت قسمت با نوارهای پهن به صورت شعاعی، همگی از ویژگی های متداول کاشان می باشند . از این رو این ظروف را به این مرکز نسبت داده ایم.

 






















کارشناس ارشد باستان شناسی(دانش آموخته دانش گاه هنراصفهان)- راهنمای جهان گردی- هموند


انجمن مهرگان شیراز




1392/11/03 - 6:44 AM






دیدگاه های شما
 


نام : رضا امیری


دیدگاه : سلام . خسته نباشی خیلی خوب بود میشه این مقاله رو برای من بفرستید اینجا فقط متن مشخص است و عکسها باز نمیشن .ممنون میشم .امیری


پاسخ شما :






نام : کامبیز کبیری (پایگاه الموت)


دیدگاه : با درود، از مقاله قابل تحسین شما بسیاراستفاده کردم. اما چه خوب می شود اگر اشعار دو حاشیه لبه بشقاب هم خوانده و مقایسه شود. موفق باشید.


پاسخ شما :

با درود و سپاس از این که نبشتار را با ژرف نگری خوانده اید درمورد نبشته های روی بشقاب ها و سفال ها ، شوربختانه هیچ کدام خوانا نبودند و نمی شد کاری در این زمینه انجام داد.
شادزی و پاینده ایران.






نام : راحله افضلی


دیدگاه : درود سپاسگزارم از توجه شما پیروز باشید.


پاسخ شما :






نام : راحله افضلی


دیدگاه : درود مقاله تان را پسندیدم . اما از دیدگاه یک باستان شناس فکر میکنم بهتر است بعد از معرفی سفالینه ها ، بررسی تطبیقی با دوره خاص یا حتی هنر خاص انجام میگرفت. سبز باشید


پاسخ شما :

درود. سپاس گذارم از دیدگاه و توجه شما. همان طور که درمقاله مشاهده نمودید، هدف از بررسی این سفال ها مشخص کردن دوره(تاریخ) ساخت و مکان ساخت آن ها بوده است. از این رو این نمونه ها با نمونه های مشابه  خود از لحاظ فرم ونقش در ایران و موزه های خارج از ایران مقایسه شده اند تا بتوان به نتیجه ای تقریبی رسید پس مطالعه تطبیقی  صورت گرفته است.
شاد زی






نام : بابک


دیدگاه : عالی بود موفق باشی و پیروز


پاسخ شما :

درود وسپاس بی کران... کامیاب و سرافراز زیوید






نام : هانیه کاویان


دیدگاه : سلام خسته نباشید . من دانشجوی گرافیک هستم و ازتون یک کمکی می خواستم . من روی سفالینه های سلجوقی تحقیق می کنم دوست دارم از اطلاعات شما هم استفاده کنم . شما می تونید این مطالب و برای من ایمیل کنید و کمکم کنید ؟ مرسی


پاسخ شما :






نام : علیرضا افشاری


دیدگاه : درود و سپاس. مفید بود.


پاسخ شما :




    
 
دیدگاه خود را راجع به این گزارش بنویسید

نام شما:

 
   
پست الکترونیک:  
   
   

:دیدگاه شما

 
   
 
http://www.20script.ir